Julian Fałat
MALARZ, MISTRZ W TECHNICE AKWARELOWEJ
Muzeum i Willa w BystrejMalarz Akwarelista i rysownik, Julian Fałat
BIOGRAFIA CZĘŚĆ 5
Z tradycyjnego dziewiętnastowiecznego myślenia alegorycznego, tkwiącego głęboko w świadomości Malczewskiego, natomiast zupełnie wyjątkowego u Fałata, wywodzi się obraz Dwa światy (1906). Jest to obraz autotematyczny, w którym Fałat, precyzując swój światopogląd artystyczny, opowiedział się przeciw symbolizmowi, z za kontynuacją dotychczasowej tematyki. Warto jeszcze zwrócić uwagę na przelotny wpływ Wyspiańskiego. Pochodzące z roku 1908 przedstawienie główek dzieci za szybą wyraźnie kojarzy się z motywem z afisza Wyspiańskiego do Wnętrza sztuki Maurice`a Maeterlincka. Wpływy secesji przejawiły się głównie w portretach (czy bliskich im typach rodzajowych) oraz pejzażach. W portretach ewolucja u Fałata przebiegała od rysunkowych, starannie i szczegółowo rozpracowywanych prac z lat osiemdziesiątych (jeszcze z 1888 pochodzi Portret dra K.) przez ujęcia impresyjne, o niekiedy pospiesznej fakturze, modelowanie światłem przy kontrastowym, lecz chłodnym kolorycie z dominacją błękitu. Przykładem może być Studium starca w czapce (1890) i w większym stopniu Głowa rybaka (1891), malowana nieregularnymi, jakby chaotycznie zestawionymi plamami, które bardziej „sugerują” niż „przedstawiają”. Około roku 1900 Fałat zaczyna kłaść szerokie, płaskie, syntetyczne plamy barwne, ograniczając znacznie ich ilość. Szczególnie interesująca jest Główka kobieca z profilu, z niespokojnie, secesyjnie wijącą się plamą włosów modelki – akwarela o wyrafinowanej kolorystyce w przytłumionej tonacji karminu. Nieliczne portrety olejne Fałata są zazwyczaj autoportretami. Obok autoportretu z roku 1903, na tle panoramy Krakowa z pracowni, popularny jest zwłaszcza Autoportret z paletą (1896). Zwraca on uwagę sugestywnym, utkwionym w widza badawczym spojrzeniu artysty. Tło stanowi tu fragment obrazu o tematyce myśliwskiej.
GŁOWA RYBAKA, 1891,
AKWARELA, PAPIER, 17,8x11,5 cm,
MUZEUM NARODOWE W POZNANIU
Fałat nie lubił życia w mieście. Wolał pozostawać w bezpośrednim kontakcie z przyrodą. Od lat dziewięćdziesiątych coraz większą uwagę w twórczości artysty odgrywać zaczął „czysty” pejzaż i scena rodzajowa. Poszukiwał, więc miejsc, które nadawałyby się do studiów plenerowych. Jako efekt wycieczki na Podole galicyjskie w roku 1893 powstaje seria Jarmarków w Ułaszkowicach. Wykonane są swobodnymi pociągnięciami silnie rozrzedzonej akwareli, w której „czuć” ich podstawowy składnik – wodę. Akwarele pozbawione dodatków, które gwarantują farbom wodnym pewną elastyczność i spójność, rozlewają się szeroko po mokrej płaszczyźnie papieru, łącząc się w przypadkowe konstelacje kolorów. Fałat różnicując pociągnięcia pędzlem osiąga wrażenie migotania barw. Szczególnie interesująca z tej serii wydaje się praca przedstawiająca „wnętrze” ulicy; pionowe, jak można uznać ustawienie sztalug podczas malowania spowodowało efekt spływania farby. Nadało jej to strukturę z wąskich, podłużnych elementów, skontrastowanych z większymi, określonymi przez zgeometryzowane formy prostokątów, trójkątów czy rombów.
JARMARK W UŁASZKOWICACH, 1893,
AKWARELA, PAPIER, 32,5x65,5 cm,
MUZEUM NARODOWYM W KRAKOWIE
Co najmniej od roku 1894 Fałat często przebywa w Zakopanem, włączając do swej twórczości typowe dla sztuki polskiej około roku 1900 (m.in. Wyczółkowski, Witkiewicz, Śleziński) motywy góralskie i pejzaże tatrzańskie. Nie zachowały się prace: Góral tatrzański (1894), Roja – przewodnik tatrzański, Chata góralska, Kaplica w Zakopanem (1904), także pejzaże Dolina Kościeliska (około 1894), Widok na Świnicę, Pod Nosalem, Giewont (1907) i in. Z fotografii znane są akwarele: Góral (1903) – typowy dla Fałata portret starego mężczyzny z profilu w dekoracyjnym stroju ludowym oraz Krajobraz górski – trójstrefową budową i efektem zamglenia zbliżony do późniejszego pastelu Wyczółkowskiego Krajobraz z Jaremcza (1910). Kilka zachowanych prac wiąże się bardziej z tym typem pejzażu, który malarz będzie uprawiać w Bystrej (m.in. Przedwiośnie na Podtatrzu z 1904 oraz Krajobraz z Poronina).
Miejscem stałych wyjazdów był Osiek, położony pomiędzy Oświęcimiem i Wadowicami. Pierwsza wykonana tam praca pochodzi z roku 1891. jest to akwarela Krajobraz zimowy. Fałat rozegrał pracę w tonacjach sinofioletowych; malując na przykład drzewa na pierwszym planie fioletem przechodzącym w czerń, odrealnił ją, narzucając niespotykaną wówczas strukturę koloru, antycypującą osiągnięcia secesji. W Osieku powstaje klika pejzaży bliskich pejzażom Chełmońskiego z lat dziewięćdziesiątych, na przykład Zachód słońca nad mokradłami (1908?), czy Pejzaż z Osieka (1917), eksponujących szeroką przestrzeń wodną.
Osobnym tematem akwarel są wiejskie, drewniane kościółki w Osieku (1906, 1915), Łodygowicach (1918) czy Mikuszowicach (1911 i 1913), w których refleksy świetlne, cienie drzew wykonane rozwodnionymi akwarelami tworzą niespokojną, migotliwą kompozycję wzajemnie przenikających się i zlewających się przypadkowych plam. Niekiedy dodatkowym elementem dekoracyjnym stanie się (w Kościele w Mikuszowicach, 1911 i Przed kościołem, 1914) wprowadzenie barwnego tłumu, odświętnie ubranych postaci w strojach ludowych, tworzących horyzontalny, jakby mozaikowy ciąg.
KOŚCIóŁ W MIKUSZOWICACH, 1911,
AKWARELA, PAPIER, 68x95cm,
MUZEUM GóRNOŚLĄSKIE W BYTOMIU,
DEPOZYT W MUZEUM FAŁATA W BYSTREJ
Miejscem ostatecznej ucieczki z miasta stanie się dla Fałata Bystra – wieś leżąca na śląsku Cieszyńskim, a więc poza granicami Galicji. Najwcześniejsza praca wykonana w Bystrej pochodzi z roku 1893, następna Widok zakładu leczniczego w Bystrej – w którym malarz przebywał na kuracji, powstała w roku 1902. Wkrótce Fałat zbuduje tu willę i pracownię. Będzie tu często przyjeżdżać, korzystając z niewielkiej odległości od Krakowa. Na stałe zamieszkał tu dopiero po rezygnacji ze stanowiska dyrektora Akademii Sztuk Pięknych w roku 1910.
Przez piętnaście lat nieprzerwanej działalności Fałat okazał się dobrym organizatorem. Zdołał w pełni wcielić w życie własny model uczelni artystycznej, dwukrotnie zwiększyć jej budżet i obronić autonomię. Nie udało się, mimo wielu zabiegów polepszyć warunków lokalnych i sanitarnych szkoły. Fałata od samego początku atakowano. Atakowała go administracja austriacka, niechętnie odnosząca się do rozkwitu krakowskiej szkoły. Dokuczała część prasy, która później poparła strajk studencki w roku 1909. Rezygnując ze stanowiska Fałat miał jednak świadomość, że ukształtowany przez niego zespół profesorów będzie kontynuować dotychczasowa linię postępowania.
Konieczność utrzymania dużej rodziny przyczyniła się do zwiększenia produkcji artystycznej kosztem obniżenia jej poziomu przeciętnego. Fałat zdawał sobie z tego sprawę. Z wielu swoich prac bywał niezadowolony (choćby z Dwóch światów). Pierwsze symptomy upadku sił twórczych pojawiły się już po roku 1900. wyraźne obniżenie poziomu twórczości nastąpiło około roku 1910. rosnący popyt na akwarele Fałata powodował powielanie dawno wypracowanych schematów obrazowania i powtarzanie wciąż tych samych tematów, których popularność gwarantowała łatwą sprzedaż. Obraz pędzla znanego malarza, jakim był Fałat, oceniano w kategoriach dobrej lokaty kapitału.
Wśród dużej ilości prac powstałych w latach 1909-1916 można jednak odnaleźć prace, które wnoszą do dorobku artysty odmienne problemy i tematy, wreszcie nowe wartości malarskie. Są to zazwyczaj akwarele.
POTOK GóRSKI PO POWODZI, 1911,
AKWARELA, PAPIER, 64x98 cm,
MUZEUM OKRĘGOWE W BIELSKU-BIAŁEJ
Najbardziej typowymi okażą się ujęcia rozległego pejzażu z łagodnymi stokami Beskidów w tle, zaś na pierwszym planie z rozbudowanymi grupami drzew, a często i potokiem. Noszą one zazwyczaj tytuły: Krajobraz z Bystrej, Potok, Pejzaż zimowy z Bystrej. Nowoczesnością wyrazu zastanawia Potok górski po powodzi (1911) – linearne, uproszczone ujęcie o rytmicznych, półkolistych formach. Interesująca wydaje się grupa przedstawień na pograniczu pejzażu i sceny rodzajowej. Są to malowane z oddalonego, często górnego punktu widzenia drobne mini-scenki rodzajowe na tle pejzażu (Powódź, 1916, Śnieg, około 1913, Śnieżka, 1913).
Od roku 195 Fałat, podobnie ja Malczewski, Wyczółkowski, Kossak i inni wiąże się z Legionami. Przebywając w obozie w Legionowie maluje portrety wodzów: Piłsudskiego, Szeptyckiego, Hallera, Sikorskiego, a także sceny symboliczne jak Wyjście z Krakowa (1916), w którym żołnierze idący na front przechodzą obok drewnianej figurki błogosławiącego Chrystusa, czy Grób legionisty (1919). Już po zakończeniu walk powstały kolejne sceny, w tym Zaślubiny Polski z morzem.
Po nagłej śmierci żony na atak serca w roku 1917 artysta nie wraca do Bystrej. Zamieszka w Toruniu – mieście, które poznał już w roku 1890, o czym świadczy akwarela Dansker w Toruniu. Aktywnie włączył się do odbudowy polskiego życia i kultury na Pomorzu. Założona przez niego w roku 1920 „Konfraternia Artystów” stworzyła podstawy nowej tradycji artystycznej miasta. W jego ówczesnej twórczości często pojawia się motyw Wisły pod Toruniem i Zamek Krzyżacki. Z satysfakcją odnotował odradzające się życie polskie.
POWóZ PRZED PAŁACEM W ŁAŃCUCIE,
OLEJ, PŁóTNO, 65x120 cm,
MUZEUM NARODOWE W WARSZAWIE
Wezwany w październiku 1921 przez premiera i ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, Antoniego Ponikowskiego, artysta objął na kilka miesięcy funkcję dyrektora Departamentu Sztuki. Widząc niemożność szerszej działalności Fałat wraca do Bystrej.
Urządzenie wystawy retrospektywnej w TPSP w Krakowie w 1925 i TZSP w Warszawie w roku następnym oraz związane z tym nadanie profesury honorowej ASP w Krakowie i członkostwa honorowego TZSP spowodowało ponowne zainteresowanie sztuką Fałata. Dostrzeżono w nim dużej rangi malarza, którego dzieło, wyrastając z polskiej kultury artystycznej, związane było z polskim pejzażem i zwyczajem – oraz wybitnego organizatora, twórcę obowiązującego wówczas systemu kształcenia artystycznego. W recenzjach i nekrologach – artysta zmarł 19 lipca 1929 – podkreślano polskość jego sztuki, w której odbijać się miał narodowy „duch” i kultura, będące wynikiem „plemiennych” zapatrywań na świat. Pokrywało się to z wyznaniami samego artysty: „Sztuka polska winna być bezpośrednim wyrazem naszej historii i wiary, naszych cnót i wad, naszej ziemi i nieba i naszych ideałów”.
